
151
Brun de Vian-Tiran
Li leitour fidèu di Nouvello de Prouvènço auran remarca, demié lis anounciaire fidèu éli tambèn, lou noum de Brun de Vian-Tiran, la manifaturo de l’llo de Venisso, en Vaucluso : flassadié* es soun mestié. Aqui, i’entron li lano dóu mounde entié, alpaga dóu Perou, cachomire d’Iran, de Chino vo de Moungoulìo, camèu d’Asìo, iac dóu Tibet, lama de Boulivìo, mouër dóu Cap; d’Americo dóu Sud, d’Australìo e de Franço vèn lou merinos. Tóuti soun de fibro de trìo…emai naturalo. N’en sorton de flassado*, de coucedo, de cuberto, de subre-matalas, basto, tout ço qu’es necite pèr un lié bèn mouflet. Se ié pòu apoundre d’àutri fibro, toujour naturalo em’ autant noblo, coume la sedo, lou coutoun, lou lin que dounaran de cuberto mai asatado i climat caud.
En Franço, Brun de Vian-Tiran soun li bèu proumié pèr li flassado naturalo e podon s’enourguï d’agué davera la marco que fai lingueto Teissut de Franço. Es que, dins sa fabrico, fan d’esperéli tóuti lis estapo necito pèr alesti aquéli matèri proumiero de requisto : cardon, fielon, tèisson, paron, graton; pièi picon, matalasson etc…
Se coumpren eisa que tóuti aquéli bèlli flassado li veirés pas sus li moustradou de la grando destribucioun; se vèndon que dins li boutigo especialisado, que siegue en Franço vo à Berlin, New- York, Mouscou, Atèno. Estènt que la councurrènço di matèri sintetico es di grosso, li vendèire, pèr counvincre lou cliènt dèvon saupre escudela tóuti li qualita de la lano : idroufilo de naturo, laisso lou cors respira e i’adus ansin lou bèn-èstre, es caudo, lóugiero, lis acarian l’amon pas, douno ges d’alergìo, d’eleitricita estatico n’en fai pas, em’ acò pas besoun de i’empega de proudu chimi, s’amouchouno pas e rèsto leno au touca. De mai, d’estùdi an prouva que la lano es de dès à vint cop mens salissènto que la «poulàri», n’a proun d’èstre netejado uno fes l’an e pòu dura touto uno vido.
Raço racejo

Au siècle 19en, l’endustrìo de la lano fasié flòri dins lou relarg de l’Ilo de Venisso. Se fau pas estouna, tóuti li coundicioun i’èron reünido, se i’abalissié de fedo, lis aigo de la Font de Vau-Cluso fasien vira li rodo, se tiravo l’engaubo* pèr dessurja la lano e li cardoun ié venien bèn. En 1808, Carle Tiran emé soun gèndre Pèire-Laurèns Vian istalon un moulin-paradou en ribo de Sorgo : lou mestié de lanié venié de creba l’iòu dins la famiho. Vue generacioun après, li felen, li Brun, countùnion lou meme pres-fa despièi 1886. Aro, lou que beilejo es Pèire Brun (nosto foutò) e i’a Jan-Louïs que vèn.
Cadun aduguè sa pèiro au clapié : premié mestié mecani pèr tèisse, premiero fieladouiro…La fiero de Bèu-Caire, en aguènt fa counèisse en Prouvènço li fibro eisoutico, cadun s’afeciounè pièi pèr travaia de nouvèuta toujour dins l’amiro de la meiouro qualita que siegue : flassado de péu de camèu, d’alpaga e de cachomire, pièi la mouër, la coucedo de lano. En 2005, bandisson la Couleicioun Louïs Brun dedicado i fibro mai que mai raro, e, dins l’entre- vau, avien enrouta la Couleicioun Camargo en Merinos d’Arle Antique : an pas degaia soun tèms!
Lou MERINOS d’ARLE ANTIQUE
En Prouvènço, quand se parlo de fedo, sènso n’en dire mai, s’agis de merinos, mestisso crousado dóu tèms de Louïs lou 16en emé de merinos d’Espagno pèr meioura la finesso de la lano. Se n’en servon li flassadié d’aquelo lano mai, souleto, es un 11 pau rufo, la fau mescla ’m’ aquelo d’Australìo pèr ié douna la douçour requisto. La fedo rèire-mestisso, de la lano tras que fino, mai de taio pulèu menudo, dins lis annado sieissanto, lis abalissèire la crousèron pèr qu’agantèsse uno traco* mai rendivo en gigot e cousteleto! Quau ié mandarié la pèiro? Falié derraba sa vido e la lano se vendié plus, avié passa lou tèms que n’i’avié proun de chabi 500 bèstio pèr se croumpa un maset : èro l’envasioun dóu sintetique emai dóu merinos de l’emisfèri dóu Sud à plen de batèu. Vai ansin que, aro, au mitan di merinos d’Arle, ié caupon li vertadiéri mestisso, raço d’óurigino, mai, ai las!, soun samenado clar.
Pamens, noste flassadié, Pèire Brun, ié tavanejè dins la tèsto l’idèio de la retrouba, aquelo lano tant fino, idealo. Quand lou diguè à sis entour, se pensèron tóuti que i’avié peta un ciéucle, qu’èro un ramagnòu de pau duro! Mai, l’encaramen, ço que pòu faire!
Soun idèio dessenado gagnè, pau à cha pau : - S’assajavian? - Assajèron. E, en 1990, Glaude Gutapfel, espert en lano, se boutè en bousco dóu mendre bout de lano, basto que siguèsse lou mai fin de Franço : espingolo dins lou paié di dous milo abalissèire dóu merinos d’Arle!
Faguè bono trobo, en 1977, en Auto-Crau d’Arle, vers Andriéu Eychenne, d’uno vièio famiho de pastre, que tenié encaro un troupèu de Merinos mestisso. Cerquè d’àutri bòni-voio pèr recassa l’escoumesso un pau asardouso, capitè vers un autre pastre, Gile Audemard, pièi n’i’aguè d’autre pèr se manda dins aquelo obro de seleicioun.
Li gènt de la pastriho tènon la fierta dóu mesteirau e pièi an la passioun te dison, parié coume li gènt de bouvino an la «fe», dous mot diferènt pèr dire lou meme amour de si bèsti e de soun mestié. Alor pèr un cop que poudien metre en valour soun travai, anavon pas faire li besuquet!
Uno quingenado d’abalissèire, majamen de Crau, fuguèron passa pèr l’estamino e en 2000, la manifaturo Brun de Vian-Tiran pousquè faire espeli lou MERINOS d’ARLE ANTIQUE, marco proutegido.
L’apelacioun Merinos d’Arle dato de 1921, mai i’an apoundu Antique pèr moustra la pureta de la raço d’avans li crousamen, un subre-merinos. Aquéli 20.000 bèsti d’elèi soun clafido de qualita que s’aprenon lis uno à sa raço, lis autro à soun biais d’èstre menado : deforo tout lou sanclame de l’an, l’ivèr en plano miejournalo, l’estiéu dins li mountagno, pèr s’apara dóu souleias, dóu mistralas, di raisso emai dóu gèu, se fargon un péu espés, long, fin, nervïous, elasti, frisa, ideau pèr èstre façouna e douna pièi de bèn-èstre i gènt. Em’ un kilò d’aquest merinos se pòu debana 17 km; es de dire lou courre de Sant-Martin de Crau à-n-Arle, pèr eisèmple : paraulo d’espert!
Sènso mai espera, pounchejè la Couleicioun Camargo, 100% de lano antico. Adounc, en 2009, n’en soun à la desenco. Raport i coulour, ges de fluò, an fa la chausido de coulour douço coume la Naturo prouvençalo n’en pourgis : escumo, nivoulino, cade, mourven, tèule ancian...
Ùni cubertoun, carrela de marroun e de blanc, dounon d’èr i debas de fourçat en teissut de lano, pourta pèr li gardian e que lou Camarguen Folcò de Baroncelli metié voulountié, parèis. Uno foutò lou mostro em’ aquésti debas e sis esclop.
Segur, n’i’aura pas pèr tóuti d’aquélis article estampiha Camargo, es la debuto, e fau saupre que, pèr óuteni 350 gramo, pes d’uno cuberto, fan besoun 10 kilò de lano surjo, aperaqui lis aus* de 3 fedo.
Sant-Martin de Crau li meritous guierdouna
Pèire Brun tèn à recampa cado annado touto la pichoto colo que s’ameriton lou noum d’Abalissèire de Merinos d’Arle Antique, e remet un troufèu i tres proumié qu’an óutengu la lano éuroupenco la mai fino avalourado en microun*.
Aquest an, l’acamp se faguè lou 16 d’abriéu à Sant-Martin de Crau, rode astra mounte se debano lou councous pèr li merinos d’Arle à l’óucasioun de la fiero de la Sant-Valentin e sèti de soun Sendicat despièi 2002. Quau de miés pèr lis aculi qu’uno Pastourello? Èro lou noum dóu restaurat.
Li noumbrous ex-aequo d’aquest an aduson la provo d’un bèl ensèmble de qualita emé de lano inferiouro à 20 microun*. Pàuris uman que sian, quand disèn fin coume péu de tèsto avèn tout di! Pamens noste péu fai 50 microun, un saumié!
Passèron un premié filme moustrant la manifaturo de l’Ilo de Venisso e li manto uno óuperacioun facho sus la lano fin qu’au proudu fini. L’autre èro aquéu que se fai vèire i vendèire pèr lis assabenta pan pèr pan sus li qualita de la lano : un biais de dire i fournissèire de lano : - Regardas ço que fasèn de vosto lano d’eicepcioun, poudès nous faire fisanço, zóu!, countunias vosto bello obro emé vòsti merinos! Un autre poulit biais de moustra soun travai au mounde aqui presènt fuguè de ié pourgi à cadun uno cuberto en …Merinos d’Arle Antique (amenanço prouvençalo!); d’escapouloun passèron de man en man e res se levè lou plesi de li chaspa à lesi tout en se chalant di coulour.
Es reviscoulant, dins aquelo pountannado pulèu mournarouso de nosto ecounoumìo, de saupre que de Prouvençau de la bono fan provo de voio e chausisson d’apara la sanflourado de nòsti lano. Es noste patrimòni, noste bèn d’oustau, e Prouvènço, terradou d’un bout à l’autre d’aquelo routo de la lano, pòu pas manca de n’agué li respousc. Siguèsson fièr lis abalissèire d’aquéli Merinos d’Arle Antique, sa marco* es uno bono marco, ié fan ounour. Segur qu’es la memo qu’avié, dins Mirèio lou pastre Alàri, un di demandaire, i’a d’acò 150 an :
Milo bèstio d’avé, pourtant ma marco, en Crau […]
E tout de bèstio fino!…
Li mascle de l’avé, li grands esparradou
De quau li mourre en l’èr se drèisson,
Dins la carrairo aqui parèisson :
A si grand bano se counèisson,
Tres fes envertouiado autour de l’ausidou.
Mirèio, Cant IV.
Adeja viravo, en ribo de Sorgo, la rodo de Santo-Eisabèu e Pèire-Laurèns Vian ’mé Carle Tiran avien planta caviho dins Li Grand Jardin, sèti de la manifaturo BVT de vuei.
![]()
Leissique :
Aus : toison, laine tondue.
Engaubo vo terro de paraire : terre à foulon, argile pour dégraisser la laine imprégnée de suint (lou surge); elle était mélangée à l’eau de lavage.
Flassado, flassadié : couverture de laine, fabricant.
Marco : la marque est le signe distinctif de chaque éleveur
(initiales ou emblème) peint sur l’arrière flanc droit de chaque animal, mais reflète surtout la personnalité du propriétaire; une «bonne» marque, c’est un troupeau reconnu de qualité; on la «fond» si on vend le troupeau.
Microun : micron, unité de mesure de longueur, égale 0,001 mm, 1 millionième de mètre. Depuis 1968, le nom correct est : micromètre, nom pas encore usité.
Traco : aspect, taille; les bergers emploient ce terme pour les moutons.