
151
Espère que sias remés de nosto folo escourregudo dóu n° 150 à travès di countinènt éuropen e african! Aqueste cop, saren mai resounable : trevaren soucamen lou relarg prouvençau; restaren dins lou nord di Bouco de Rose.
Avèn descubert, i’a quàuqui tèms, li Sorgo dóu despartamen de Vaucluso, vuei sara ’ncaro uno istòri d’aigo : s’espacejaren en ribejant lou canau dis Aupino. D’ùni diran en remiéutejant :
- Encaro d’aigo!...
Ié respoundrai qu’en Prouvènço l’aigo es d’or! Es pas iéu qu’ai enventa l’espressioun; i’a proun tèms que se saup. Es tambèn escrincelado, aquesto fraso, sus lou tant bèu mounumen dedica à Durènço à Castèu-Reinard.
Es tant bèn verai que, i’aguèsse pas Durènço, noste relarg sarié ’n vertadié desert. Es pèr acò que, despièi de siècle, l’Ome a d’abord chifra, pièi s’es descarcassa, s’es óupila pèr adurre l’aigo de Durènço dins tóuti li recantoun dóu despartamen di Bouco de Rose pèr lou mejan de canau e de valat. La toco èro vitalo pèr l’agriculturo fin d’ameioura lou rendamen dóu rusticage que l’aigo toumbant dóu cèu basto pas e se n’en manco!
S’interessaren au canau dis Aupino, la branco nord, dicho setantriounalo.
Pèr acò faire, auren besoun d’enfourca lou VTT, bord que li pneu dóu velò pèr la routo soun bèn trop estré, dins soun diamètre, pèr roula sus li marrit camin e dins li caiau.
Tout coumenço à Mala-Mort
Anan subre-tout s’interessa à l’istòri dóu canau pulèu qu’à soun esplecho atualo. Nosto referènci sara ’n libras establi dins lis annado 1820 pèr lou comte de Villeneuve, Prefèt di Bouco de Rose, Statistique du département des Bouches du Rhône avec atlas dédié au Roi.
Diren, pèr coumença que li canau d’arrousage mancon pas dins lou relarg pounentés dóu despartamen : canau de Craponne, canau de la Valèio di Baus, canau dóu Vigueirat, canau de Langlade, canau d’Arle à Fos e d’autre encaro... tóuti coustru dins lou soucit d’adurre l’aigo d’arrousage pèr la prouducioun di liéume e di fru coume dóu fen pèr li bèsti.

Lou premié canau coustru tèn soun noum de l’engeniaire Adam de Craponne, au siècle 16en. Aquéu canau tiro de Mala-Mort vers lou sud dis Aupiho enjusquo vers lou relarg arlaten. Lou canau dis Aupino pren, éu tambèn, lis aigo de Durènço à Mala-Mort, mai vai pièi arrousa l’uba dóu pendis dis Aupiho enjusquo la plano de Castèu-Reinard. Es d’éu qu’anan s’interessa.
Pèr acò faire, anan leissa la veituro en Ourgoun pièi pedalaren enjusquo vers Mala-Mort en jitant un iue sus soun vièi pont (foutò 1) que me sèmblo èstre vergougno de lou leissa ansin à l’abandoun. Represènto uno grando pajo de l’istòri dóu vilajoun e sarié mestié de lou restaura avans que siguèsse trop tard, qu’es deja forço degaia! Mai basto! Es pas de noste prepaus.
Lou canau dis Aupino dato pas d’aièr. N’en vaqui ’n pichot rampèu istouri tira dóu doucumen de referènci deja nouma e que revire au prouvençau :
... La coustrucioun dóu canau que se diguè de Boisgelin, dóu noum de Mounsegne l’archevesque de-z-Ais, presidènt na* dis Estat d’aquesto prouvinço en aquelo pountannado, - e qu’un ate de l’amenistracioun centralo dóu despartamen, en dato dóu 8 de desèmbre de 1791, noumo despièi Canal des Alpines -, fuguè ourdounado pèr uno deliberacioun dóu 13 de nouvèmbre de 1772... . Adounc, se vèi bèn que la decisioun fuguè presso vers la fin dóu règne de Louvis lou 15en. ...Lou canau devié èstre long de 72.700 mètre e arrousa tóuti li coumuno coumpresso entre Mala- Mort e lou Rose à l’uba de Tarascoun, en travessant li plano que s’esperlongon au pèd dóu revès setantriounau dis Aupiho... .
Après aquésti tros dóu libras dóu Prefèt de Villeneuve, anan vèire coume acò se capitè.
Canau dis Aupino
Mai d’abord, ai de leva uno doutanço sus lou noum douna au canau. Après que li revouluciounàri l’aguèsson desbateja e que de Boisgelin devenguè des Alpines, chanjè plus de noum. Lou sèti amenistratiéu dóu canau, à Sant-Roumié, me l’a bèn precisa e basto de vèire li panèu, sus si ribo, ounte es bèn marca canal des Alpines...
Lou mot Alpines, en francés, èro emplega pèr li geougrafe pèr designa ço qu’apelon tambèn Les Alpilles. Li Prouvençau asatèron pièi lou mot à soun parla que devenguè Aupino. Es ansin que li vièi pacan de Sant-Roumié an toujour di, éli, canau dis Aupino. Mistral, éu, (Mirèio - cant 8 - La Crau) reviro au francés lou mot l’Aupiho pèr l’Alpine et pièi...l’Alpille. Finalamen (TdF T.1, p. 441, article canau), retèn que l’apelacioun canau dis Aupiho. D’un autre las li carto marcon canal des Alpilles e li gènt, franc de nòstis ancian, an retengu aquéu noum que s’endevèn bèn emé lou territòri arrousa. Bernat Deschamps vous baio, à la seguido, uno esplico mai coumplèto sus tout acò.
Lou pertus d’Ourgoun
Adounc, lou travai fuguè coumença en 1773, just un an après la presso de decisioun, mai noun fuguè acaba! Lis ativeta de coustrucioun s’arrestèron en 1784. Dos resoun majo à-n-acò :
- D’en premié, fauguè trauca la mountagno d’Ourgoun à la sourtido dóu vilage. Aquesto mountagno fai pas partido de la cadeno dis Aupiho, es uno colo entre Aupiho e Durènço que se capitavo èstre sus lou traçat dóu canau. Li fres engaja fuguèron tras que counsequènt.

- D’un autre las, li coumuno levanteso dis Aupiho, deja arrousado pèr lou canau de Craponne, demandavon enca mai d’aigo pèr arrousa la Crau. Acò fuguè aceta, au detrimen dóu canau dis Aupino. Lou travai, pèr aquéu d’aqui, s’arrestè dounc à 18 kiloumètre de Mala-Mort, lou pertus d’Ourgoun estènt trauca. Aquéu pertus es long de 339 mètre. La foutò 2 vous n’en mostro l’intrado.
Aqui, me permetrés de ramenta un souveni bèn persounau. Dóu tèms di boumbardamen alia de 1944, lis Ourgounen (que n’ère!) anavon s’assousta dins aquéu pertus tre l’alerto e, ma fisto, lis Alemand demandavon pas soun rèsto e fasien parié. Es aqui que dins mi 2 an, faguère la resistènci! Ma maire me diguè, quand fuguère proun grand pèr coumprendre, que m’agroumelissiéu proche li boto dis sóudard alemand e i’empegave de terro dessus! Ero dóu tèms que l’enemi fasié pas tant lou fièr qu’acò, que li causo venien proun tihouso pèr éu. Tambèn s’acountentavon de risouleja entre dos boumbo que petavon vers lou pont dóu camin de fèrri...
Seguido de la coustrucioun
Mai nous fau countunia nosto escourregudo e dins lou tèms e sus la ribo dóu canau en fasènt bèn mèfi de pas ié cabussa dedins em’ un marrit cop de guidoun. Es pas tant founs qu’acò mai n’en sarias pèr un bon raumas e belèu un mèmbre coupa!
Adounc, en 1784, la coustrucioun s’arrestè après lou traucamen de la mountagno d’Ourgoun. Lou Rose, mounte devié se perdre lou canau, èro encaro proun liuen! Es aqui qu’en 1816, lou comte de Villeneuve, Prefèt di Bouco de Rose, prenguè l’afaire en man. Ié fuguè proun eisa pèr faire coumprendre i couleitiveta loucalo e à l’Estat l’interès e lou necite d’acaba lou travai fin d’adurre l’aigo d’arrousage i coumuno di plano de Sant-Roumié e de Tarascoun. Lou Counsèu Generau e lou Menistèri de l’Interiour troubèron pièi li sòu e la perseguido dóu travai se faguè tre 1817.
Fauguè d’abord radouba ço qu’èro deja coustru mai pau o proun abandouna 32 an de tèms : li 18 kiloumètre dóu traçat e si 17 pont, pièi countunia de cava vers lou Rose.
Acò se fara en dos partido. D’abord de la sourtido dóu pertus d’Ourgoun enjusqu’à l’intrado de Sant- Roumié, uno premiero partido de 17 kiloumètre em’ uno pendo mejano de 0,25 mètre pèr kiloumètre e uno larjour dóu canau de 6 mètre. D’aquesto partido, veici la foutò 3 presso d’un pont entre Ourgoun e Moulegés. Aquesto partido vai douna d’aigo i coumuno de Sant-Andiòu, Cabano, Moulegés e Eigaliero.
Lou partage dis aigo

A l’intrado de Sant-Roumié, aquesto partido s’acabo pèr un bacin que vai servi de poun de partage dis aigo. D’aqui, la segoundo partido vai countunia pèr arrousa Sant-Roumié e tóuti li coumuno jusqu’à Tarascoun. Ansin, entre lou pertus d’Ourgoun e lou Rose, sara 54 kiloumètre de canau de coustru mai pas soucamen, bord que i’a touto l’infrastruturo que n’en parlaren à la fin. /p>
Aro fau reveni au bacin de Sant-Roumié e soun partage dis aigo. Avèn vist que la branco majo tiro vers Tarascoun, mai dóu bacin, uno branco segoundàri de 36 kiloumètre part vers l’uba. Aquesto coumenço, tre sourtido dóu bacin, pèr uno cabussado espetaclouso que vous n’en dounant la foutò 4; es pas necite de vous n’en dire mai! Bèl espetacle pèr lis espacejaire que noun podon derraba sis iue d’aquesto cabussado en dos partido dins un brut d’infèr e que s’acabo dins uno revoulunado escumejanto! /p>
Aquest traçat se partèjo pièi en dous, l’aigo ribèjo de chasque coustat de la colo dicho de la Pichoto Crau, de Sant-Roumié à Castèu-Reinard, en arrousant au passage sus lou pendis :
- pounentés : lou relarg de Sant-Roumié, Eirago, Gravesoun e Maiano;
- e levantés : lou relarg de Sant-Roumié, pièi Novo.
Es just aqui, entre Sant-Roumié e Novo, que prenguère la foutò 5 : vaqui la branco que tiro vers Novo. Uno coupaduro de carto d’estat-major de 1942, mounte se vèi aquesto branco (adaut, à gaucho) : es tras qu’interessanto. Se ié vèi en blu tóuti li pichòti derivacioun dóu canau enjusqu’i valat que ribejon chasque champ! Dos àutri pichòti branco dounon d’aigo i relarg de Barbentano e Bourboun. L’aigo que rèsto se jito pièi dins lou Rose en avau de Tarascoun.
L’aigo n’a ges de pres!

Vaqui, nosto escourregudo s’aca-bo. Avèn pas tout vist, segur, apoundrai alor qu’en demai dóu canau, an degu coustrurre uno centeno de pont mai o mens grand, 70 porto-aigo* e un mouloun d’àutris istalacioun. La foutò 6 vous presènto lou porte-aigo de la sourtido levanteso de Sant-Roumié, que fuguè coustru quouro se faguè la deviacioun de la vilo pèr lou nord dins li annado 1989/90.
Disiéu, à la debuto de la crounico, que l’aigo es d’or, poudèn apoundre pèr clava que l’aigo n’a ges de pres!
Ah mai, bràvis ami, es pas lou tout de parpaiouneja sus voste VTT, semblas óublida que li veituro, lis avèn pargado en Ourgoun. Faudrié pensa de s’entourna! Passaren pèr la routo que lou tapo-quiéu sus li ribo dóu canau, n’ai moun proun! E pièi, tè, d’abord que ié saren, anaren gramacia Francés Hoffmann que m’a baia lis entre-signe pèr nosto escourregudo. Erian ensèn à l’escolo primàri dóu vilajoun (Quand sant Jóusè èro jouvenome, coume disié moun grand!). Despièi, n’a passa d’aigo... au canau dis Aupino!

Leissique
: - porto-aigo : aqueduc,