
152
Mistral a escri de cap-d’obro, mai que d’un. Sis obro, coume Mirèio, Calendau, Nerto, Lou Pouèmo dóu Rose, conton segur uno istòri e li persounage que la vivon, mai tambèn soun chascuno uno escampo pèr presenta e faire descurbi Prouvènço, sa geougrafìo, sa fauno, sa floro, si vilo e vilage, si mounumen, soun istòri, si persounage celèbre, si tradicioun, li gènt que ié rèston.
N’en vòu tambèn enaussa la lengo, proun degaiado, moustra sa richesso óublidado, e n’aprouficho pèr douna lou mai de voucabulàri poussible. Soun obro entiero es ansin un cant pedagougi à la glòri de Prouvènço, o pulèu, dirai, d’uno Prouvènço, la siéuno, coume la vèi, la Prouvènço d’un ome dóu mounde rurau, estaca à si racino e tradicioun, gaire chanjadisso dempièi de siècle. Mirèio es un raconte de la vido di mas e de la terro. Pòu sembla estraourdinàri, mai Mistral jamai parlara de la boulegadisso, de l’evoulun que n’es lou countempouran eisat, dóu mounde oubrié e dis efèt de la revoulucioun endustrialo.
Dins Mirèio, la Prouvènço que presènto es aquelo de la Crau d’Arle, di ribo dóu bas Rose e de Camargo, alargado pièi de quàuquis elemen pres en foro d’aquéu relarg.

Veiren eici quàuquis eisèmple dis entre-signe que, dins sa voulounta pedagougico de la faire miés counèisse, douno, siegue dins lou tèste, siegue dins li noto qu’apoundeguè éu-meme à sa seguido.
Acò di, pamens, fau pas óublida qu’à la debuto de 1858, au moumen qu’acabo soun pouèmo, Mistral, jouine encaro, counèis segur forço causo pèr li libre, mai gaire fisicamen. Counèis bèn soun mitan de Maiano, dis Aupiho e de la Montagneto, Arle, Avignoun. Es ana un cop en roumavage à Sant- Gèns (1842), proche Carpentras, à Nime pèr soun bacheleirat (1847), counèis Ais e la routo que ié meno (1848-1851, 1853), es ana un cop i Santo e en Aigo-morto (1855).
1 - La geougrafìo de Mirèio
Rose, Crau e Camargo, l’avèn di, soun lou cèntre,
lou cadre de l’istòri. Tout de long dóu pouèmo, n’en
fai de descripcioun, n’en cito o descriéu de vilo, de
vilage, d’endré. Vaqui d’eisèmple :
* Pèr lou Rose e si ribo :
Lou Rose, emé sis oundo lasso,
E dourmihouso, e tranquilasso,
Passavo; e regretous dóu Palais d’Avignoun,
Di farandoulo e di sinfòni,
Coume un grand vièi qu’es à l’angòni,
Eu pareissié tout malancòni
D’ana perdre à la mar e sis aigo e soun noum.
(Cant X).
Lis endré cita soun : Avignoun, Barbentano, Valabrego (lou vilage de Vincèn), Bèucaire, soun prat (que reçaup la Fiero) e la Font-dóu-Rèi, Tarascoun, Trincataio (es ansin que prounounciavo Mistral), Mount-Majour. Mai pèr la descripcioun, es Arle qu’a tóuti lis ounour, que n’en baio de precisioun toucant soun relarg e soun ecounoumìo :
Ai! pauro, se sabias la grando vilo qu’es,
Arle! Talamen s’estalouiro….
Arle a soun cavalin sóuvage;
Arle, dins rèn qu’un estivage,
Meissouno proun de blad, pèr se nourri, se vòu,
Sèt an de filo! A de pescaire…
A d’entrepide navegaire…
E Mount-majour que pais li molo
De plen gourbin d’óulivo molo…
O drudo terro d’Arle…
(Cant VIII).
* Pèr Camargo :
Mistral counèis pas, vertadieramen, la Camargo, un endré que, fin finalo, l’atrivè gaire. Pèr éu, es un autre mounde, impourtant, qu’a vist l’intrado dóu crestianisme en Prouvènço, mai tambèn inquietant. Es d’aqui que vèn Ourrias, lou meichant, es aqui que mor Mirèio. Quouro escriéu soun obro, i’a fa qu’un vouiage soulet, i Santo e Aigo-morto, en 1855. L’abordo à coumta dóu cant X, mai n’en fai pas de lòngui descripcioun :
Car aquelo isclo es la Camargo,
E peralin tant s’espalargo
Que dóu fluve arlaten vèi bada li sèt grau….
De soulèu en soulèu e d’auro en auro, vèi
Un plan-païs inmènse ; d’erme
Que n’an à l’iue ni fin ni terme ;
De liuen en liuen e pèr tout germe,
De ràri tamarisso… e la mar que parèis...
Preferis pièi n’en descriéure li planto e li bèstio, biòu
e chivau. N’en cito enfin lis endré e païsage li mai
couneigu, lou Rose, lou Vacarés, li tes, Li Santo, vilo
impourtanto dins lou raconte, li pàti dóu Sóuvage,
Faraman, Aigui-Morto (es ansin que prounounciavo
Mistral) e si sansouiro, lou Sambu e si grand pradello,
Aubaroun, Séuvo-riau.
* Pèr la Crau :
La Crau, es aqui que i’a lou mas de Mirèio, lou mas di Falabrego. Sabèn pas mounte èi, eisatamen, mai s’atrovo clar dins la Crau umido, cultivado, la de l’uba, dins lou relarg dóu canau de Craponne. I’a pièi la Crau seco, que de code n’es pleno (nosto foutò) :
Acampestrido e secarouso,
L’inmènso Crau, la Crau peirouso…
I douge vènt la Crau duberto,
La mudo Crau, la Crau deserto…
Ni d’aubre, ni d’oumbro, ni d’amo!
(Cant VIII)
emé si jas cubert de sagno, que parèisson, de liuen
en liuen.

L’aigo i’es raro, Mirèio a de mau de trouva un pous, mai i’a quand meme de clar, coume lou d’Entressèn, di bòni bauco salabrouso pèr l’avé dóu pastre Alàri, o lou Grand-Clar, mai à l’uba, entre li Baus e Arle. Sant-Martin pamens es tout-just nouma. Lou cant VIII permet encaro de parla di planto e bèstio de Crau, di troupèu, de l’acampage di cacalausoun.
Mai aquéu cèntre oune s’atrovo lou mas de Mirèio
caup dins un cadre mai larg :
* Pèr li raro :
Es d’abord tout lou relarg dis Aupiho, emé noutamen
lou desert de Pèiro-Malo, routo bèn couneigudo,
mai que soun noum s’es óublida (di Baus à
Sant-Roumié, pèr lis Antico), Li Baus e si colo, Bau-Maniero, lou Trau di Fado e la coumbo d’Infèr (Dins
li peno que di Baus formon la cadeno – cant VI),
Vaulongo e sis óulivié, Maussano. Avèn pièi lou
Trau de Cordo, proche Mount-Majour, qu’un sousterren,
parèis, ligo au Trau di Fado, Font-Vièio e lou
castèu d’Estoubloun. A tremount, vaqui Magalouno,
e de l’autre coustat, Seloun, Sant-Chamas lou riche,
ounte èro lou marcat, la Touloubro (ribiero que
se jito dins la Mar de Berro), Lou Martegue, emé si
bèto e sicelando.
* Un pau mai liuen :
Maiano es quand meme cita un cop. Soun pièi evouca : Nime e Gardoun, Durènço,
E la Durènço, aquelo cabro,
Alandrido, feroujo, alabro,
Que rousigo en passant e cade e rebaudin,
Aquelo chato boulegueto,
Que vèn dóu pous ‘mé sa dourgueto,
E que degaio soun aigueto
En jougant ‘mé li chat que trovo pèr camin.
(Cant III)
Mount-de-Vergue, proche Avignoun, Alten e sa garanço, la Baumo de Vau-Cluso e sa figuiero arrapado à la roco nuso, Luberoun e la Vaumasco (de Vaudés ié restavon), Gòu (Goult), Ais, lou Pas de la Sambuco (dangeirous pèr li vouiajour, au levant de-z-Ais), Santo-Vitòri e Trevaresso (colo entre Rougno e lou relarg de Lambès), Marsiho, Uvèuno (Huveaune) e Castèu d’I.
Pèr la mountagno sestiano, es de remarca que
Mistral ié met Santo-Vitòri, francés prouvençalisa,
pulèu que Mount Ventùri o Santo Ventùri, coume
l’escriéu dins lou Tresor.
* E pus liuen :
Ceveno, Ventour, l’Oulimpe negras e si mourre desert (que doumino lou vilage de Très, i raro dóu Var e di Bouco de Rose), lou Sant-Pieloun (Massis de la Santo-Baumo), Valensolo, La Cióutat (sic, Mistral), Esterèu, Argèns (flume dóu Var), Vènço e meme Queiras, mountagno d’estivage pèr lis abeié de Crau.
Vaqui dounc la Prouvènço que presènto Mistral dins Mirèio, uno Prouvènço dóu pounènt, un pau alargado. Revendra à Calendau d’esploura mai lou levant.
2 - Li planto dins Mirèio
Dins aquéu cadre prouvençau, i’a de-segur de vegetacioun, que Mistral utiliso pèr caraterisa d’ùnis endré. Cito ansin :
* La floro di cantoun umide e di ribo de flume e ribiero :
Pibo, piboulo (peuplier noir), sause (saule) e sauseto (saulaie), rebaudin (saule épineux), aubo (peuplier blanc), verno (aune), rousèu (roseau), sagno (masse d’eau, typha) di sagniero, canèu (roseau ordinaire) e canié, jounc (jonc), amarino (osier jaune), vege (osier commun), sarreto (jonc des chaisiers), broutiero (oseraie), ninfèio (nymphéa), counsòudo (prêle), cabridello (aster de Tripoli), erbeto di frisoun (valisnérie), berlo (berle), embuscun (algues, herbes aquatiques).
De l’erbeto di frisoun, n’en douno uno bello esplico de soun biais de se reproudurre :
Dins lou Rose….
I’a ‘no erbo, que nouman l’erbeto di frisoun;
A dos floureto, separado
Bèn sus dos planto, e retirado
Au founs dis oundo enfresqueirado.
Mai quand vèn de l’amour pèr éli la sesoun,
Uno di flour, touto souleto,
Mounto sus l’aigo risouleto,
E laisso au bon soulèu espandi soun boutoun
Mai de la vèire tant poulido,
I’a l’autro flour qu’èi trefoulido,
E la vesès, d’amour emplido,
Que nado tant que pòu pèr ié faire un poutoun.
E tant que pòu, se desfrisouno
De l’embuscun que l’empresouno,
D’aqui, paureto! que roumpe soun pecoulet;
E libro enfin, mai mourtinello,
De si bouqueto palinello
Frusto sa sorre blanquinello…
(Cant V)
* La floro de Crau :
Mistral es aqui claramen pas gaire couneissèire.
Emplego quasimen pas lou mot coussou. Coume
planto, cito : mourven (que vesèn pulèu dins li colo
qu’en plano), argelas, panicau (chardon Rolland),
lavando, e pas mai.
* La floro de Camargo :
Trouven : tamarisso (tamaris), engano (salicorne), fraumo (arroche pourpier), ile-de-mar (lys mathiole), sòudo (kali), triangle (scirpe maritime), tirasso (traînasse, plante rampante), ourse (ansérine ligneuse) e li planto di mitan mouisse deja visto çai-subre.
De tamarisso, de counsòudo,
D’engano, de fraumo, de sòudo,
Amàri pradarié di campèstre marin…
E trelusis un grand clar d’aigo :
Li daladèr, li bourtoulaigo,
Autour de l’erme que s’enaigo
Grandisson, e se fan un capèu d’oumbro mòu.
(Cant X)
E zóu la grand sansouiro, e sa crousto de sau…
E zóu li plantasso palustro,
Li canèu, li triangle, estage di mouissau!
(Cant X)
Mai se l’ai pas manca, cito jamai la saladello.
* La floro di garrigo e di colo de l’estànci
mieterran :
Es lou mitan que Mistral counèis lou miés, lou
siéu, e se vèi : avaus, agarrus, reganèu (3 noum
pèr lou chêne à kermés, que douno lou vermet rouge,
le vermillon), pin, éuse (chêne vert), figuiero (figuier),
daladèr (nerprun alaterne), aiguespouncho
(nerprun purgatif), genebre (génévrier commun),
cadeniero (endré mounte i’a de cade, génévrier
oxycèdre), mourven (genévrier de Phénicie), genèsto
(genêt), argelas (genêt épineux), roumanin
(romarin), ferigoulo (thym), mentastre e marrube
(menthe sauvage), sadrèio (sarriette des champs),
massugo (ciste), lachusclo (euphorbe), petelin (pistachier
térébinthe), rastencle (pistachier lentisque),
pourracho (asphodèle), jaussemin (jasmin), nerto
(myrte), agrenas (prunier épineux), auriolo (centaurée
du solstice), o encaro, dins lis endré mens
secarous : blacas (chêne blanc), asperbo (frucho
de l’asperbiero, le sorbier), éurre (lierre), verbouisset
(petit houx).
* La floro dis estànci superiour (colo e mountagno) :
Fau (hêtre), frais (frêne), pinastre (pin sylvestre),
mèle (mélèze) dóu Queiras.
* La floro coumuno (champ, pradello, ermas, relarg abita) :
Li falabreguié (micocouliers) soun lis aubre dóu
mas de Mirèio. Mistral cito encaro : óume (orme,
ormeau), pirastre (poirier sauvage), lambrusco (vigne
sauvage), mióugrano (frucho dóu mióugranié
: grenadier), vióuleto, bauco (graminées en général),
ourtigo (ortie), bourtoulaigo (pourpier), margai
(ivraie, ray-grass), margarido, courbo-dono (narcisse),
nèspo (nèfle), canfourato (camphrée), siéure
(hellébore fétide), courrejolo (liseron), calido (brome
stérile).
* E sus li terren acide :
Roure (chêne rouvre), féuse (fougère aigle).
3 - L’animalun dins Mirèio
Dins tóuti aquéli cantoun, vivon de bèstio. Li mamifèr
soun pas gaire cita : loup de Crau, rato-penado
(chauve-souris), tréule (loir), matre (martre), vibre
(castor) di ribo dóu Rose e pas mai. Lou porc-senglié
es signala mai liuen, sus lou mount Oulimpe,
lou chamous (chamois) en Queiras, lou cabròu
(chevreuil) en mountagno e, vers li sèt escampadouiro
dóu Rose, lou biòu-marin (phoque).
Es lis aucèu qu’an lou blanc dóu pòrri :
* I’a lis aucèu de Crau :
estardoun (outardeau, jouine de l’estardo, outarde canepetière), courreli (courlis), francouleto (pichot francoulin : francolin), calandro capeludo (alouette huppée), galapastre (bergeronnette, aucèu ami di pastre, que seguis lis avé), perdigau (perdreau), capoun-fèr (vautour percnoptère) que vèn dis Aupiho ;
Li courreli que dins l’erbage,
Au pèd di reganèu, dourmien agroumouli,
De sa dourmido treboulado
Subran partien à grand voulado;
E dins la Crau sourno e pelado
Cridavon : Courreli! courreli! courreli!
(Cant VIII)
La Crau èro tranquilo e mudo.
Aperalin soun estendudo
Se perdié dins la mar e la mar dins l’èr blu :
Li ciéune, li fòuco lusènto,
Li becarut, qu’an d’alo ardènto,
Venien de la clarta mourènto
Saluda, long di clar, li bèu darrié belu.
(Cant V)
* Lis aucèu d’aigo e de Camargo :
ciéune (cygne), fòuco (foulque, macreuse), becarut o flamen (flamant rose), gabian (goëland), merlato palunenco (merle de marais), bitor (butor), cambet (chevalier), galejoun (héron), anedo (cane, sarcelle, poule d’eau, mouette), esclapaire (crabier vert), plauco (colymbe à crête).
Es un cambet ‘mé si pèd rouge;
O ’n galejoun qu’espincho, aurouge,
E drèisso fieramen soun noble capelut
Fa de tres lòngui plumo blanco…
(Cant X)
* I’a lis aucèu de niue :
machoto (chouette hulotte), béulòli (chouette effraie), que Mistral n’en ramento la legèndo :
Parlas, parlas n’en i béulòli :
Dins li glèiso, pèr béure l’òli
Di lampo, quand, l’ivèr, davalon di clouchié…
(Cant VI)
* E lis autre :
aiglo e ratié (cresserelle) dóu Luberoun, roussignòu, cardelino (chardonneret), petouso (roitelet), passeroun (moineau), pimparrin o sarraié blu (mésange bleue), bouscarido (fauvette, becfin), bouscarlo (fauvette commune), couquihado (alouette huppée), créu (locustelle, alouette de buisson, pitpit), piegre (penduline), graio (corneille), lucre (tarin de Provence), reinàubi (cul-blanc roussâtre), merle, guigno-co (hochequeue), couloumbo, paloumbo.
Li pimparrin? quand vèn Sant Jorge,
Fan dès, douge iòu, emai quatorge…
(Cant II)
* Li rampaire
soun pas gaire cita, pèr aquésti terraire
caud : serp, alabreno (salamandre), limbert
(lézard vert), rassado (grand lesert, de la pèu pulèu
bluio, mai que Mistral douno griso), lagramuso (lézard
gris des murailles). Pèr quant is anfibian, avèn
tout just la reineto (grenouille reinette).
* Li pèis
soun pas d’elemen maje de l’istòri, mai avèn
quand meme : anguielo o pougau (anguille), lampre
(lamproie), escarpo (carpe), perco (perche), tenco
(tanche), baudroi (baudroie, lotte), lasàmi (paon de
mer), larbo (plie), làmi (requin). Un couquihage
soulet es nouma : l’arcèlli (lavignon, vénus).
* Enfin, li bestiouleto

soun pas óublidado : grihet (grillon), cigalo, prego-diéu (mante religieuse), cantarido (cantharide, que viéu sus li frais), fournigo (fourmi), mousco (mouche), mouissau (moustique), arabi (petit moustique), mousquihoun (moucheron), abiho, guèspo, parpaioun, sant-fèli (papillon de la teigne), damo de gandolo (libellule de ruisseau), cabrian (frelon), loumbrin (lombric), iruge (sangsue), langasto (tique), artisoun (mite), barbesin (hippobosque, insecte parasite du mouton), argno (teigne), e touto meno de cacalauseto : cacalausoun, meissounenco, mourgueto, platello.
Cacalaus, cacalaus mourgueto,
Sorte lèu de ta cabaneto,
Sorte lèu ti bèlli baneto,
O senoun, te roumprai toun pichot mounastié….
(Cant VIII)
Ai de mourgueto, de platello,
De meissounenco..- E pièi, li manges? - Iéu? Pas mai!
Ma maire, tóuti li divèndre,
Li porto à-n-Arle pèr li vèndre…
(Cant VIII)
e per li foutò : 