
153
Vous dounan, çai-après, la segoundo partido de l’analiso, pèr Bernat Deschamps, dóu pouèmo Mirèio de Frederi Mistral. Pèr la premiero partido vèire noste n° 152.
4 - Lou Climat
Aqui Mistral a pas trop ensista. Aleva de la calour e dóu soulèu de la fin de jun que tuaran Mirèio, douno que quàuqui vènt e entre-signe toucant la Vièio. Demié li vènt, sian liuen de la roso de tóuti li vènt dóu capitàni Negrèu o de la dóu moulin de Daudet à Font-Vièio. Douno : Maïstrau (Mistral),Mistralas, Tremountano, que soun de vènt de nord-nord-ouest, Ventoureso, Gregàli (o Grè), Cisampo, que soun de vènt de nord-est, Vènt Larg, Labechado(brefounié degudo au Labé), Rau (o rousau, que boufo dóu Rose e fai veni la plueio), vènt de sudouest.Vesèn que li vènt de sud-est, coume l’Eisserò o li Marin, an passa pèr maio.
Hóu, lou vènt-larg brando li fueio…
Noun! acò sara pas de plueio…
Ah! s’acò ’ro lou Rau,
Es diferènt….
(Cant I).
Rau e Vènt-larg soun pulèu de la primo, es bèn l’epoco, que sian au mes de mai. Mai lou Gregàli es pulèu d’autouno :
Fres ventoulet, Larg e Gregàli,
Que di bos boulegas lou pàli…
(Cant II).
Toucant la Vièio, la vesèn reguigna en febrié, emé tout soun courtège fantasti (Cant VI) e i jour negre de la Vaco (Cant VII). Mai a croumpa un chut, Mistral, sus li Cavalié de la Fre, que soun pamens de la fin d’abriéu-debuto de mai :
Eiça quand la Vièio encagnado
Mando à Febrié sa reguignado…
(Cant VI).
Fai pièi un resumit, au cant VII, di signe que permeton de devina lou tèms que fara : la luno, li controsoulèu (image dóu soulèu reflechi dins un nivo, marco de plueio), li nèblo d’avoust, l’aubo de Sant- Clar (lou tèms de la Sant-Clar duro 40 jour).
Couneissié l’aflat de la luno,
Quouro es bono, quouro impourtuno,
Quouro buto la sabo e quouro l’entessis;
E quand fai rodo, e quand es palo,
E quand es blanco vo pourpalo,
Sabié lou tèms que n’en davalo…
E li jour negre de la Vaco,
Pèr éu li nèblo qu’avoust raco,
E li contro-soulèu, e l’aubo de Sant-Clar,
Di quaranteno gabinouso,
E di secaresso rouinouso,
Di pountannado plouvinouso,
E peréu di bons an èron li signe clar.
(Cant VII).
La Bugadiero dóu Mount-Ventour es un nivo qu’anóuncio la chavano. La desvouloupo tambèn au cant VI :
Couneissès pas la Bugadiero?
Sus Mount-Ventour (qu’es sa cadiero)
Quand la veson, d’en bas, pèr un long nivo blanc
Li gènt la prenon; mai, o pastre,
Lèu ! Lèu ! que voste avé s’encastre!
La Bugadiero de malastre
Acampo à soun entour li nivo barrulant…
5 - L’astrounoumìo
Mistral n’en parlo aqui pas gaire. N’en dira mai dins d’àutris obro (vèire Memòri e Raconte, chapitre XI). Quàuquis ensigne pamens soun presenta : l’Aiglo de Sant-Jan (constellation de l’Aigle), lou grand Càrri dis amo (constellation du Chariot de David, couneigudo encaro souto lou noum de Grande Ourse), lou Camin de sant Jaque (Voie Lactée).
Èro l’ouro que lis Ensigne
I barquejaire fan bèu signe
De l’Aiglo de Sant-Jan, que se vèn d’ajouca,
I pèd de soun Evangelisto,
Sus li tres astre mounte elo isto,
Se vesié trantaia la visto…
E dins la planuro estelado,
precipitant si rodo alado,
Lou grand Càrri dis amo, alin, dóu Paradis
Prenié la mountado courouso…
(Cant VIII).
N’aprouficho tambèn Mistral pèr evouca la legèndo de Magalouno e de Pèire de Prouvènço : levado d’un vièi rouman dóu siècle 14en, li Prouvençau an retengu que «la bello Magalouno e Pèire de Prouvènço se courron après e tóuti li sèt an se maridon» pèr esplica la counjouncioun, tóuti li sèt an, de la Bello-Estello (Magalouno, Venus) e de Saturne (Pèire de Prouvènço) :
Mirèio anavo davans elo,
Coume antan Magalouno, aquelo
Que cerquè tant de tèms, en plourant dins li bos,
Soun ami Pèire de Prouvènço….
(Cant VIII).
6 - Lou mas e la vido ruralo
E dins aquéu mitan naturau que venèn de vèire, vivon lis ome. Mistral, dins soun obro, desvouloupo particulieramen aquel aspèt de sa Prouvènço à-néu, ruralo, dóu païs arlaten. Es elo lou cèntre de l’istòri, es elo qu’enauro, tout de long dóu pouèmo, à travès dis ome, de sis ativeta, cresènço e tradicioun, dóu trin dóu mas, dóu trin di sesoun.
Aqueste, emé l’istòri, coumenço au mes de mai, que n’en sian à la culido di fueio d’amourié e à l’abalimen di magnan. Vèn pièi en jun la descoucounado, emé lou travai di femo dins la magnanarié. Se vèi aqui que Mistral counèis pas tout dóu mounde rurau. I’a de causo que i’escapon, e l’abalimen di magnan n’es uno. Es l’afaire di femo, devié pas èstre soun soucit proumié. Ansin, chausis la soulucioun de li faire barjaca, s’atardo pas sus lis elemen teini, pren just lou tèms d’evouca lou marrit uei e la malautié di magnan, la muscardino, uno móusiduro que ié douno semblanço de gip.
Adès, n’ai coumta vint, canela (blanchi par la muscardine) sus lou jas!…
Te ié dardaio, l’envejouso,
Uno espinchado verinouso
Que te li brulo e te li nouso!
Es l’auro, dirés pièi, que me lis engipè!
(Cant III).
Se passo pièi uno annado, fourçadamen, bord que lou proumié demandaire, lou pastre Alàri, à la debuto dóu cant IV, se presènto en mountant en estivage. Sian tourna-mai au mes de mai.
Alor aqui, quand counèis bèn, Mistral noun se privo d’estala soun sabé e n’aprouficho pèr faire un cous vertadié sus la pastriho, l’avé, l’amountagnage. Es l’ivèr en Crau, long dóu clar d’Entressen; li toundèire, vers Sant-Marc (25 d’abriéu. Es soun patroun, e tambèn lou prouteitour di magnan, e encaro un cavalié de la fre); l’amountagnage en mai, en Dóufinat; la davalado, pièi, à la debuto de l’autouno, dins la plano cravenco. Avèn dre à l’escabot en marcho sus la carrairo : l’agnelun proumieren, li pòutre (âne, ânon), li saumo, li fièr menoun (bòchi), cabro e cabreto, lis esparradou (aret menaire) e touto la troupo, li fedo, lis agnelado (fedo qu’an fa l’agnèu), li berouge (agnèu feble, qu’a de mau de segui), lis anouge (agnèu de l’annado), li móutoun, li nouvello (fedo qu’an pas fa ’nca d’agnèu), li tardouniero (fedo qu’an fa un agnèu à la primo, après n’agué fa un à l’autouno), li segoundo (fedo de 3 an), li maniero (fedo qu’an plus soun agnèu), li bessouniero (qu’an agu de bessoun), li turgo (brebis stérile), li mòti (aret sènso bano) e li chin. Tout acò ‘s mena pèr lou baile-pastre, lis agnelié, asenié, cabrié, pastre, pastrihoun.
E’n uno póusso nivoulouso,
E di proumiero, e di couchouso,
Courron lis agnelado, en bramant loungamen
Au belamen de si berouge;
E, lou coutet flouca de rouge,
Ensèn póussejon les anouge
E li móutoun lanu que van paloutamen…
Arrivon pièi Veran, lou gardian d’ègo, e Ourrias, paissejaire de junego (éleveur de génisses) e toucadou (bouvier). Soun de Camargo. Mai la Camargo, Mistral la counèis gaire. A fa qu’un vouiage, recentamen, i Santo e en Aigo-Morto. La vèi pièi d’un biais maniquien : es d’elo que vèn lou bèn, l’arrivado de la crestianta en Prouvènço, es d’elo que vèn lou meichant (Ourrias), es en elo que mor Mirèio. De si chivau n’en saup pas grand causo. Lis a vist veni simplamen au siéu, à la sesoun, cauca li garbo sus l’iero, pèr rodo de sièis liame (o couble), siegue 12 bèstio.
…au mens vint an ‘mé si courrèire,
Moun grand, lou gardian Pèire, a cauca voste eiròu!
Dins la palun que nous enrodo
Moun segne grand n’avié tres rodo,
Vous n’en souvèn! Mai, mèstre, oh! se vesias, dempièi,
Lou riche crèis d’aquéu levame!
Podon n’en toumba, li voulame!
N’avèn sèt rodo emé sèt liame!
(Cant IV).
N’en dira pas mai, senoun de faire la descripcioun pouëtico di bèstio en liberta dins li pàti, espetacle qu’a degu vèire dóu tèms de soun vouiage i Santo.
Pèr la bouvino, es parié. Es pas soun mounde nimai. Mistral parlo de ço qu’a pouscu aprendre, de la manado, di doublen (bèstio de 2 an) e ternen (bèstio de 3 an), pòu nouma la fichouiro. Mai aqui tambèn, lou pouèto pòu veni l’ajuda, conto uno ferrado espetaclouso, oumerico, uno meno de travai d’Ercule.
Tenien lou brau. De soun empèri
Pèr ié marca lou batistèri,
Ourrias éu-meme pren lou fèrri,
E’mé lou fèrri caud ié rimo lou malu.
(Cant IV).
Apound enfin, au cant XII, lou tablèu de la mort dins la manado :
Ansin, dins uno grand manado,
Se ‘no ternenco es debanado,
A l’entour dóu cadabre estendu pèr toujour,
Nòu vèspre à-de-rèng, tau e tauro
Van, souloumbrous, ploura la pauro;
E la palun, e l’oundo, e l’auro
De si doulourous bram restountisson nòu jour.
Passa li demandaire, Vincèn gari de si plago, sian aro vers la fin de jun, la pountannado di meissoun, e Sant-Jan que s’alestis. Ié retrouven un Mistral à soun afaire. Dins soun mas, à Maiano, soun mounde es bèn lou de la pastriho e lou de la terro. Vers Mirèio, es parié. Counèis, conto e desvouloupo (Cant VII e IX) . Pèr li meissoun, nous parlo
* di gènt, li prefachié de la mountagno (gavot), la sòuco emé si dous segaire e sa ligarello, li glenaire, glenarello, rastelarello, engarbeirounaire;
* dóu grand-béure, lou pichot repas, vers li 10 ouro de matin;
* dóu materiau : voulame (faucille), bedoco (étui) de figuiero, dedau de canèu, gourbiho (petite faucille, serpette), daio (faux), brancan de frais tira pèr dous biòu pèr carreja lou fen, càrri.
* di planto cultivado : blad e tousello.
* di teinico : garbo, garbeiroun (meule de gerbes), iero (emé tourna-mai li camarguen).
Despièi un mes (emai passavo)
Sus lou plantat que s’espóussavo,
Un roudet camarguen de longo avié cauca…
E sus l’eiròu póussous e gàmbi,
De mountagno d’espigo à sèmpre cavauca!…
E li fourco de bos de-longo en l’èr fasien
Sauta de revoulun de blesto…
(Cant VIII).
Sant-Jan (24 de jun), es lou jour que Ramoun refuso Mirèio à Vincèn. Se prenen la seguido e counsideren que Mirèio a fugi dins la niue dóu 24 au 25, poudèn dire qu’es morto i Santo un 26 de jun, à l’age de 16 an, bord que n’avié 15, l’an d’avans, au Cant proumié.
Se vèi que soun istòri tèn dous cop dins li mes de mai e jun. Lou debana di sesoun sara dounc coumpleta pèr d’evoucacioun e d’alusioun entrouducho pèr Mistral tout de-long de soun dedu.
Poudèn ansin reteni :
* - Lou caucage dóu blad, i mes de l’estiéu, que conto emé la legèndo dóu Trau de la Capo.
* - Li vendèmio de Crau, tout just evoucado à la debuto dóu cant III.
* Lis óulivado à Toussant, vers li Baus : demié lis óulivo, cito li vermeialo e amelenco.
* Li labour, que soun evouca au cant VII, quand presènto Mèste Ramoun.
* Demié lis óutis, noumo lou barrulaire (rouleau de labour), e douno, au Cant IX, la descripcioun de l’araire : estevo (1 - manche), riho (2 o reio : soc), auriho (3 - versoir), aramoun (4 - sep, qui porte le soc), tendiho (5 - tige qui réunit le sep et l’age), cambeto (6 - age, qui porte la flèche).
* Nouvè, enfin, èro evouca au Cant VII, mai Mistral lou levè, pèr pas faire d’alòngui.
* La vido dóu mas es tambèn lis ome : i’a mèste Ramoun, lou majourau dóu mas, vertadié pater familias, sa mouié, sa chato e tout lou persounau : tanto (servante), ràfi, miarro, varlet, mendi, bouié, pastre, carretié, toutobro, chourlo (jouine qu’adus lou manja e lou béure), lougadié (salarié, journalier).
* I’a pièi li vesitaire, que vènon chasque an, coume li panieraire de Valabrego. Vincèn e soun paire menon pamens un trin de vido pas clar. A l’acoustumado, li panieraire travaiavon au siéu l’estiéu à fabreja si panié e anavon li vèndre à la marrido sesoun. Aqui sèmblon faire lou countràri, soun dins li mas l’estiéu pèr pedassa li canestello routo e li panié trauca .
* Es acò l’óucasioun de ramenta lis eisino fabrejado : banasto, canestello, tarreiròu (panier à 2 anses pour porter de la terre ou le raisin), coufin, panié de cano fendudo, escoubo de mi.
* Tout aquéu mounde se retrovo pèr la soupado, à l’entour de la taulo de pèiro, pèr la vihado, que chascun ié dis sa rastelado, pèr lou fiò de Sant-Jan, pèr li fèsto ligado i recordo, pèr Nouvè.
E li bouié, sus si coulado,
Venien plan-plan à la soupado…
E dóu platas que treviravo
Chasque ràfi deja tiravo,
A plen cuié de bouis, li favo…
(Cant I)
* Lou dedins dóu mas es pas gaire descri.
Mistral, en ome dóu Miejour, viéu pulèu deforo. Tout just se vesèn dins la chambro de Mirèio lou gardo-raubo, moble superbe de nóuguié, tout flouri souto lou ciselet.
* Lou mas, es tambèn li bèstio :
- li chin, li fedo, l’estiéu dins la pinedo, l’ivèr dins la claparedo, lis aret, cabreto, galino, chivau, miolo, verre, li brusc d’abiho.
* Es encaro li culturo :
- óulivié, vigno e rasin couloumbau, amelié, amourié, coudounié, blad, civado, paumoulo (paumelle, orge), esparset (sainfoin), luserno.
* Aquelo Prouvènço ruralo se duerb pièi un pau vers l’aigo. Li pescadou dóu Martegue soun evouca, li pescaire dóu Rose un pau mai desvouloupa, dins lou cant VIII :
«Tè! cridè lou pescaire, espincho que fai gau…
Noste Andreloun, crese que fague
Un pescadou di fièr que i’ague!
Ve-lou que nous adus la rèino di pougau!»
* (Noto : Un pougau es uno anguielo, mai tambèn uno bello chato)
Tout aquéu mounde enfin a soun biais de viéure. D’entre-signe nous soun douna pèr lou manja. Soun cita, dins lou pouèmo :
* Lou vin quiue, lou bon muscat de Baumo, lou ferigoulet (vin de Gravesoun), la clareto, l’agrioutat (eau-de-vie de cerise).
* Lou bouiabaisso.
* La cicourèio, li barba-bou (salsifis des prés), pebroun, cebo, aiet, merinjano à la grasiho, bajan (salade de légumes cuits à l’eau), plat de faveto (féveroles), emé d’òli de l’óuliveto, favo.
* Cachat, toumo,
* Tourtihado (gâteau à l’anis, en forme de couronne).
* Poumo sant-janenco. E pèr Nouvè : àpi (céleri), calendau (pain de Noël), fougasso à l’òli, cacalauso à l’aiòli, nougat d’amelo, frucho dóu plantié. Li 13 dessèr soun pancaro couneigu.
* Pèr quant à l’abihage, Mistral es pulèu discrèt :
* - Avèn Mirèio : rouge coutihoun de fino carreladuro, em’un autre dessus ; èso negro, em’ espingolo d’or; couifo à l’arlatenco (dentello fino, riban blu); faudau; fichu de mousselino, crousa à pichot ple sus sa peitrino; capèu de Prouvençalo à gràndis alo (qu’óublido, quand part vers li Santo).
* - E Veran : reboundo (longue veste) à l’Arlatenco, longo e bloundo, jitado sus l’espalo; taiolo chimarrado coume uno esquino de rassado; capèu de telo cirado.
* E lou segne-grand à Nouvè : ample capèu, longo camisolo (longue veste) de cadis blanc, taiolo, braio nouvialo, guèto de pèu.
![]()
...De segui....