ensignadou

155


Ensignadou.
20en anniversàri di Nouvello.
Prouvèrbi pèr l’autoun que s’acabo.
Soustenènço de tèsi de lengo d’O
Editouriau
Gastounet, reviho-te!
100 estagiàri de prouvençau.
L’Evenimen
E la nostro d’identita ?
De voues se soun amoussado
Lévi-Strauss, Maurise Fléchaire, Louïs Leydier, Reinié Decroocq
L’aujòu a plega parpello
Lengo de Franço
Li manifestacioun.
Quete noum pèr ramplaça PACA ?
Crime ecolougi : lou councha de la Crau.
Bouvino
uno dinastìo de manadié
Bilans de la sesoun 2009 de bouvino.
Li Gènt d’eici.
Jan Castagno
Carle Galtier.
Avignoun entaula.
Libre - disque -nouvèuta.
Rambaud de Vaqueiras
Li legèndo dóu Lengadò e dóu Roussihoun
Marìo-Azalaïs Valère-Martin.
Li Casernet dóu Ventour
Lis espacejado dóu barrulaire à velò
Casernet e letro de la Grando Guerro.
Fèsto Prouvençalo
Pastouralo...
Une maje fèsto : Nouvè.
Reneissènço Prouvençalo e religiouseta.
Napouleoun Peyrat «l’Aujol»
Cous de prouvençau - Libre - Nouvèuta.
L’epoupèio de la sedo
Felipe de Girard




Valid XHTML 1.0 Strict



Casernet e letro de la Grando Guerro

Avèn pres l’abitudo despièi quàuquis an - au noum dóu devé de memòri - de counmemoura lou 11 de nouvèmbre de 1918 pèr d’article toucant nòsti Pelous prouvençau. Es en Lourreno que vous menarai aquest an. Bèn segur, coumprendrés que i’anaren pas en velò d’abord que sara en plen à la debuto de la guerro e que farié marrit de s’espaceja sus lou prat-bataié ensepeli souto milanto e milanto aubuso alemando e sènso coumta li tir de mitraiero! Dins aquest article, coumprendrés bèn que troubarés pas de galejado coume sias acoustuma de legi dins lou barrulaire à velò, saran pèr lou cop venènt!

Avèn publica dins lou numerò 127, de janvié de 2006 de vosto revisto, un doursié proun counsequènt sus lou Cors 15en di Prouvençau engaja tre la debuto de la guerro sus lou front de Lourreno.

Marcèu Rostin, dóu 112en d’Enfantarié

Se capito qu’en 2008 un libre es esta edita que publico lou casernet de routo e li letro de guerro d’un liò-tenènt, Marcèu Rostin, dóu 112en Regimen d’Enfantarié de Touloun. Aqueste óuficié a escri quàsi jour à cha jour, pièi tóuti li quatre à cinq jour, lis evenimen que lou toucavon, d’avoust de 1914, debuto de la guerro, enjusqu’ en juliet de 1916 que, nouma capitàni entre tèms, fuguè evacua dóu front pèr blessaduro.

Ai chausi, un pau à l’asard, quàuqui tros de sis escri que vous liéure, revira au prouvençau.

Avans, ramente que la guerro fuguè declarado lou 3 d’avoust. Lou 7, lou 112en Regimen d’Enfantarié de Touloun embarquè dins tres trin e arribè lou 9 en Lourreno.

Segound l’estruturo de l’epoco lou regimen de mai 3.000 ome, es coumanda pèr un courounèu. Un regimen èro coumpausa de 3 bataioun de 800 ome (coumanda pèr un coumandant) à 4 coumpagnié chascun. Chasco coumpagnié de 200 ome (coumandado pèr un capitàni) es coumpausado de 3 o 4 seicioun. Li seicioun de 50 ome soun coumandado pèr de liò-tenènt o d’ajudant. Ansin, lou noumbre de seicioun pèr lou regimen de Touloun es de 44. Chifro de reteni pèr après.

Qunte chaple! Qunte infèr!

Cinq jour après, lou 14 d’avoust, Marcèu Rostin aguè si proumié mort. Fau saupre, es uno evidènci, que pèr li sóudard coume pèr la maje part di cadre dóu regimen, fuguè lou batisme dóu fiò. Mai la batèsto la mai fèro de la debuto de la guerro, pèr lou 112en d’Enfantarié, se tenguè li 19 e 20 d’avoust. Vaqui ’n tros dóu casernet de Rostin data dóu 20 :

«Qunte chaple! Qunte infèr! Nosto bello enfantarié menado au pèd dóu chafaud* e lou carnage s’achinis sus elo, sènso relàmbi, d’ouro de tèms. Valènto que noun sai, se n’enchau encaro dóu canoun que sa voues brounsis sènso decessa. S’emparo, elo, dóu vilajoun de Bidestroff mau-grat la mort que sego si rèng; s’arrapo à la terro mai, de-bon, n’es trop, lou sang gisclo pertout; pertout i’a de mort, de blessa que bramon e la traito mitraio chaplo e chaplo encaro dins aquesto car bateganto* o à l’angòni.... Li perdo soun terriblo. Lou canoun, dins soun pres-fa eisa, a tout matrassa... ».

Après 15 jour de guerro, à la fin d’avoust, lou 112en Regimen d’Enfantarié - coume tóuti lis àutri regimen - sara recoustituï en seguido de tóuti aquéli perdo en ome (tua, blessa, despareigu). Es ansin que de 3 bataioun n’i’aguè plus que 2 à 3 coumpagnié chascun liogo de 4; chasco coumpagnié aguènt plus que 3 seicioun. Ço que faguè un toutau de 18 seicioun liogo de 44 à la debuto de la guerro. Pèr resumi, lou 112 avié perdu mai de la mita de sis efeitiéu dins li 15 proumié jour de guerro : 800 ome tua, blessa o despareigu!

Lis óuficié dóu front soun pas mai «à la fèsto» que sis ome : quant de capitàni, de coumandant e meme de courounèu van toumba en menant lis assaut! D’aqui, li fau ramplaça dins si coumandamen. Es ansin que lou liò-tenènt Rostin fuguè nouma capitàni e coumandara la 5enco coumpagnié dóu regimen.

A la debuto de setèmbre de 1914, lou 112 de Touloun qu’a pas decessa de coumbatre, mau-grat tant de perdo, èro vers Bar-le-Duc dins la Meuse. Lou capitàni Rostin sara blessa, mai countuniara de coumanda sis ome au fiò enjusquo moumen que toumbara, anequeli de lassige e de soufranço pèr tant de sang perdu. Es à l’espitau de Lioun que sara pièi sougna. Après quàuqui jour de repaus au siéu, à Touloun, remountara vers lou front!

La guerro di trencado

Dins uno letro dóu 14 de desèmbre, Rostin es proche un vilajoun à 20 km de Verdun. Escriguè à soun ouncle :

«En coumparesoun di gràndi bataio de la debuto, la guerro a chanja en plen e la sesoun es liuen de l’embeli : es pas de crèire, es de foulié. Nas à nas emé l’enemi, sian de longo de ressautoun*. Dourmèn pas, s’esquichan dins de trau e qùnti trau! Lou ravitaiamen es quàsi pas poussible. Acò se fai de niue, mai i’a tant de sournuro dins li bos inounda de fango que nòsti sóudard se ié perdon emé soun cargamen. La mendro imprudènci es punido. A l’ouro qu’escrive, un blessa passo emé tres balo dins lou bras. Fasié de bos, lis Alemand l’an fusiha. Es ansin dóu matin à vèspre. D’ùni trencado franceso soun à 10 mètre (dise bèn 10 mètre) di trencado alemando. Se mandan d’escorno* e de caiau pièi, un bèu sèr, uno mino traito cavado en dessouto fai tout peta. Vous n’en dise pas mai que vous dounariéu la car de galino (...)

La prudènci pèr lou chèfe es uno utoupìo. Fau pas ié pensa. Fau bouta soun destin entre li man de la Prouvidènci e ana mounte lou devé vous mando. En fin de comte, es bèu la guerro, car tant proche de la mort, l’ome se capito tau qu’èi...».

Eici, en revirant aquesto darriero fraso, me sènte óubliga de remembra coume soun esta trata li sóudard dóu 15en Cors di Prouvençau fin d’avoust de 14 (vèire lou doursié dins Li Nouvello n° 127).

Dins uno ataco de regimen, un pau avans Nouvè, li 111en (Antibo) e 112en (Touloun) perdeguèron en quàuqui minuto 500 ome (5 óuficié) tua vo blessa sènso coumta li 400 qu’auran li pèd jala que ié faudra coupa!...

Lou 25 de desèmbre de 1914, Rostin escriguè :

«... Aquesto niue, uno fusihado abouminablo, pièi, de matin la nèu que cuerb la terro de soun linçòu. L’espetacle de la fourèst es lugubre e grandas. A l’entour de moun trau i’a de boumbo. Davans, dins un champ mounte se pòu pas i’ana, de cadabre nostre s’apourridisson. Taco bluio e roujo sus la nèu inmaculado...». De mort, encaro de mort! Sièis mes après, lou 15en Cors d’Armado di Prouvençau èro toujour au front. Lou capitàni Marcèu Rostin èro encaro e toujour dins li trencado emé sis valentous Pelous.

Lou 25 de jun de 1915 escriguè :

«...Li gròssi chavano an passa, mai lis aubuso e li boumbo toumbon toujour. Uno divisioun alemando s’es rounsado sus noste front après un boumbardamen qu’a perdura de 2 ouro de matin à 9 ouro.... Acò represènto aperaqui 150 à 200.000 lou noumbre d’aubuso mandado sus un front de quàuqui centeno de mètre. Noste regimen n’a forço pati... ».

Lou 2 de juliet :

«...La lucho countùnio, ferouso, espaventablo e li boumbo toumbon niuech e jour coume l’endoulible!... ».

Lou 6 de juliet de 1915 :

«...Lis Alemand, que si perdo an degu èstre tras que forto e qu’en nous sacrificant, avèn arresta dins sa rounsado fèro, s’ourganison belèu pèr un nouvèl esfors... Dins aquelo guerro de trencado, de milié d’ome, separa de 20 à 50 mètre, se rounson lis un contro lis autre, dins un encrousihage* de fiéu de fèrri e de trabuquet*, souto uno mitraio que se pòu pas imagina : es uno boucharié...Noun pode vous descriéure tant d’ourrour».

Ai de dire eici que Rostin escrivié tóuti aquésti letro à soun ouncle, óuficié retreta, veteran de la guerro de 1870. Bonur qu’aquéli noto se siguèsson pas perdudo car represènton, proubable, un di soulet testimòni dóu front, quàsi jour à cha jour.

Lou 7 de desèmbre de 1915 escriguè :

«...Aièr, ai fa dins la journado, emé de fango enjusquo au ginoun, lou tour de tout moun seitour e n’en siéu revengu ablasiga* e lou cor sus li labro. Ah! Segnour! qùnti carnas espaventable!... mai aqueste cop es lou mai pièje qu’aguèsse vist : èron trop nombrous li cadabre! Noun pode ni vole vous descriéure tant d’ourrour...».

Li moumen que la pòu, la soufranço, la fre poudien un pau s’apasima èron quand li letro arribavon, quàsi toujour de niue que, de jour, l’ome que lis adusié poudié se faire tua :

«...Li Pelous, reviha pèr li nouvello dóu païs, cacalejon coume d’aucèu. Li vaqui que fan lou roudelet, pèr sòu, autour d’uno candello ; touto la Prouvènço canto dins nosto lengo que coumprene e parle tambèn à la grando joio de mis ome : - Lou capitàni parlo la lengo de Mistral!, e dins lou trau li rire gisclon. E vaqui coume sian : de grands enfant risèire, mai serious quand acò caufo!... ».

Verdun, la costo 304!

Rostin escriguè lou 25 de desèmbre de 1915 :

« Calèndo! Calèndo! Que Nouvè! Plueio, fango, niue d’encro. Vers miejo-niue, lis Alemand nous mandon uno moulounado d’aubuso que sèmblon souna pèr éli un clas sus lou grandaras prat-bataié. Lou messie es neissu* e, em’ éu la fraternita, la pas, l’amour dóu gènre uman...».

Arribè pièi l’annado 1916 que sara la de Verdun. Bèn segur lou capitàni Rostin toujour au 112en de Touloun sara éu tambèn dins l’orro batèsto que fara, de mes de tèms, de centeno de milié de mort e despareigu e di dous coustat! De semano de tèms souto li boumbo, lis aubuso, li tir de mitraiero e lis ataco de l’enfantarié alemando, seguido pièi pèr li revirado* franceso. Proun de sis ome, de si soutoóuficié e de si liò-tenènt soun mort. Bèn segur n’èro tras qu’adoulenti e se demandavo proun souvènt coume anavo qu’èro encaro vivènt!

Lou 26 de mai, proche la costo 304 de sinistro memòri, un di rode li mai marcant de la batèsto de Verdun, vaqui ço que Rostin escriguè :

«Sorte dóu grand brasas* e siéu rempli d’ourrour e de joio. Lou regimen s’es tras que bèn tengu mai à qunte pres! Acò ’s foui, terrible, infernau. Mai qunto glòri! Que siegue encaro vivènt es un vertadié miracle. N’en siéu espanta, atupi....Noste regimen a vist toumba soun courounèu e d’àutris óuficié e tant e tant de Pelous...».

Lou 24 de jun noutè :

«...Dos ouro de matin! costo 304! Vosto letro m’arribo sus un voulcan d’ounte tant d’amo erouïco, chaplado pèr la mitraio, se soun enaurado vers lou cèu. Ah! tout acò ’s bèn esmouvènt! Cresiéu, après 21 mes de guerro, d’agué ressenti tóuti li bassacado e vaqui que n’en counèisse de nouvello mai terriblo que tóuti lis autro. Dóu tèms qu’escrive, acò peto de pertout dins la niue e, dins aqueste infèr, la destrucioun achinido noun decesso jamai soun obro.... Ah! li paure, mi car pelous, mi bèu pelous, li vertadié, s’ameriton, vous lou jure, que l’on s’ageinouie davans éli...».

Enfin, se se pòu dire, es éu que fuguè blessa pièi evacua lou 16 de juliet vers l’espitau militàri de Grenoble. D’aqui remountara plus au front; reprendra de service pèr la fourmacioun dis ome di mitraiero.

Pèr li mort de tóuti li guerro

Souvète qu’aquesto crounico permete à nòsti legèire poudran se faire uno pichoto idèio de ço qu’an pati nòstis aujòu de 14-18, à l’eisèmple de Marcèu Rostin dóu 112en Regimen d’Enfantarié de Touloun.

Li Pelous de 14-18 soun tóuti mort siegue à la guerro o en seguido de blessaduro de guerro, coume lis autre, estroupia à vido, o aquéli que se n’en soun sourti. Pèr tóuti, aguessian uno pensado esmóugudo. E, d’abord que lou 11 de nouvèmbre se rènd óumage tambèn i mort de tóuti li guerro, nosto recouneissènço vau pèr tóuti.


signature

cuberto

Leissique :


ablasiga : épuisé de fatigue, fourbu;
bateganto : pantelante;
brasas : fournaise;
chafaud : échafaud;
de ressautoun : sur le qui-vive;
encrousihage : enchevêtrement;
escorno : injure;
lou messie (sic) es neissu : escri en prouvençau dins la letro;
trabuquet : embûche.


barre de fin de page